Zmiany, aktualizacja czy korekta przepisów dotyczących produktów zawsze budzą emocje, bo gdy wszyscy się już przyzwyczaili do obowiązujących przepisów, to pojawia się zmiana, która rozpoczyna całą pracę od początku. Trzeba poznać nowe wymagania, nauczyć się ich, zastanowić nad sposobem wdrożenia, a następnie wprowadzić do codziennego zastosowania. I nie inaczej jest tym razem, gdy od 20 stycznia 2027 roku wchodzi w życie (w pełnym zakresie) rozporządzenie maszynowe MR 2023/1230 kończąc okres wdrażania poszczególnych (wybranych) wymagań oraz wycofuje dyrektywę maszynową MD 2006/42/EC, która nam służyła przez dwie dekady.
    Mówi się, że aby zjeść słonia, trzeba to robić kawałek po kawałku. I tą zasadę postanowiłem zastosować do porównania dyrektywy MD z rozporządzaniem MR. Co prawda inne ‘nowoczesne’ przysłowie mówi po co wykonywać analizę, skoro można to zlecić AI …jednak tutaj uważam, że stare podejście jest pewniejsze i potrafi zostawić więcej śladów w zwojach mózgowych.

1. Zakres stosowania
    Podstawowy zakres stosowania MR określony w art. 2 punkt 1 pozostaje praktycznie ten sam, co w dyrektywie MD, czyli dotyczy maszyn i produktów powiązanych, takich jak wyposażenie wymienne, elementy bezpieczeństwa, osprzęt do podnoszenia, łańcuchy, liny i pasy, odłączalne urządzenia do mechanicznego przenoszenia napędu oraz dotyczy maszyn nieukończonych. Zakres wyłączeń wymieniony w art. 2 punkcie 2 rozporządzenia również pozostaje bliźniaczy z wyłączeniami z dyrektywy.
    Definicja „maszyny” przedstawiona w art. 3 litera 1 MR pozostaje bez większych zmian. Jedną z głównych różnic pomiędzy dyrektywą, a rozporządzeniem maszynowym dotyczy istotnej modyfikacji, której definicja została umieszczona w art. 3 pkt 16 i którą dokładnie opisaliśmy w artykule Istotna modyfikacja maszyny wg. MR 2023/1230. Wśród definicji, które są nowe lub rozszerzone w rozporządzeniu należy wymienić:

  • „element bezpieczeństwa” pkt 3) jako element fizyczny lub cyfrowy, w tym oprogramowanie, (…) który to element jest zaprojektowany lub przeznaczony do spełniania funkcji bezpieczeństwa i jest wprowadzany do obrotu samodzielnie oraz którego uszkodzenie lub nieprawidłowe działanie zagraża bezpieczeństwu osób, lecz który nie jest niezbędny do działania tego produktu lub którego zastąpienie zwykłymi elementami nie wpływa na możliwość działania tego produktu;
  • „funkcję bezpieczeństwa” pkt 4) jako funkcję środka ochronnego, która jest zaprojektowana tak, aby wyeliminować zagrożenia lub, jeżeli nie jest to możliwe, zmniejszyć ryzyko i której wadliwa realizacja może zwiększyć to ryzyko;
  • „cykl życia” pkt 34) jako okres od momentu wprowadzenia maszyny lub produktu powiązanego do obrotu lub oddania ich do użytku do momentu zakończenia ich użytkowania, w tym faktyczny czas, w którym maszyna lub produkt powiązany nadają się do użytku, oraz etapy transportu, montażu, demontażu, wyłączenia, złomowania lub innych fizycznych lub cyfrowych modyfikacji przewidzianych przez producenta;
  • „kod źródłowy” pkt 35) jako aktualnie zainstalowaną wersję oprogramowania produktu objętego zakresem stosowania niniejszego rozporządzenia, napisaną w języku programowania w taki sposób, aby była jednoznaczna i zrozumiała dla człowieka;
  • „użytkownik profesjonalny” pkt 36) jako osobę fizyczną, która użytkuje maszynę lub produkt powiązany lub obsługuje je w ramach swojej działalności lub pracy zawodowej;

Definicje znajdują się także w Załączniku III, gdzie zebrano zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczące projektowania. A w ramach opisywania nowych technologii umieszczono definicje opisującą:

  • „autonomiczne maszyny mobilne” jako maszyny mobilne wyposażone w tryb autonomiczny, w którym zapewnione są wszystkie podstawowe funkcje bezpieczeństwa maszyny mobilnej w obszarze przemieszczania się i pracy, bez ciągłej interakcji operatora.

Niektóre z pojęć funkcjonowały już wcześniej, choć ich dokładne znaczenie zostało zdefiniowane dopiero w MR, a za przykład niech posłuży „specyfikacja techniczna”, „użytkownik profesjonalny”, „ocena zgodności”, „instrukcja obsługi”, „cykl życia”, „odzyskanie” czy „wycofanie wyrobu”.

2. Obowiązki podmiotów
    W rozdziale II rozporządzenia maszynowego szczegółowo opisano zakres obowiązków spoczywający na producencie maszyny, producencie maszyny nieukończonej, upoważnionym przedstawicielu, importerze maszyny oraz maszyny nieukończonej, dystrybutorze oraz przypadki, w których obowiązki producentów dotyczą importerów i dystrybutorów. W zakresie obowiązków producenta szczegółowo wskazano zasady udostępniania instrukcji obsługi w postaci cyfrowej oraz papierowej. Oznakowanie produktu z identyfikacją podmiotu gospodarczego zostało rozszerzone o wymagania GPSR 2023/988 – tj. nazwa oraz adres pocztowy, adres strony internetowej i adres e-mail lub inne dane do kontaktu elektronicznego.
Jako ciekawostkę należy wskazać art. 18, gdzie określono, że użytkownik nieprofesjonalny, który dokonuje istotnych modyfikacji w swojej maszynie lub w swoim produkcie powiązanym, które stosuje na własny użytek, nie jest uznawany za producenta do celów niniejszego rozporządzenia i nie podlega obowiązkom producenta.

3. Procedury oceny zgodności
    Procedury oceny maszyn i produktów powiązanych zostały wskazane w artykule 25 MR i nie odbiegają od tego co znamy z dyrektywy MD. Zmianą jest przeniesienie kategorii maszyn wymagających oceny z udziałem jednostki notyfikowanej z Załącznika IV dyrektywy to Załącznika I rozporządzenia dzieląc je na dwie grupy rozpisane w części A i części B, co niewątpliwie nawiązuje do reguły zastosowanej w RoHS 2011/65, RCD 2013/53/UE i PPER 2016/425. Rozporządzenie przewiduje wewnętrzną kontrolę produkcji (moduł A) dla większości produktów oraz dla tych wymienionych w Załączniku I część B, do oceny których zastosowano w pełni normy zharmonizowane lub wspólną specyfikacje właściwości dla danej kategorii produktów. Dla pozostałych kategorii maszyn wymienionych w Załączniku I artykuł 25 rozporządzenia przewiduje:
    - badanie typu (moduł B) powiązane z wewnętrzną kontrolą produkcji (moduł C);
    - ocenę zgodności w oparciu o pełne zapewnienie jakości (moduł H);
    - ocenę zgodności w oparciu o weryfikację jednostkową (moduł G) – nowy moduł względem MD.
Procedura dla maszyn nieukończonych została opisana w artykule 11.

4. Wymagania zasadnicze
    Zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczące projektowania i wytwarzania maszyn zostały umieszczone w rozporządzeniu w Załączniku III, a nie w załączniku I jak to miało miejsce w dyrektywie. Układ oraz kolejność wymagań zasadniczych pozostają te same. Największe zmiany dotyczą maszyn z funkcją uczenia, cyberbezpieczeństwa, autonomii, istotnych modyfikacji oraz informacji przekazywanych użytkownikowi.
    Dodatkowe wymagania zostały ustanowione wobec bezpieczeństwa i niezawodności układów sterowania (patrz: pkt 1.2.1.) tak, aby zapobiec powstawaniu sytuacji zagrożenia wynikających nie tylko z przewidywanego obciążenia podczas pracy i niezamierzonego oddziaływania, ale także ze względu na zagrożenia wynikające z działań w złym zamiarze przez strony trzecie. Układ sterowania musi być zaprojektowany tak, aby rejestrować dane wygenerowane w związku z ingerencją oraz wersją oprogramowania realizującego funkcję bezpieczeństwa, przez okres pięciu lat od daty instalacji.
    Wprowadzono nowe wymagania w punkcie 1.1.9 Zabezpieczenie przed uszkodzeniem, aby połączenie z inną maszyną lub urządzeniem nie prowadziło do sytuacji zagrożenia – należy określić jakie oprogramowanie i dane mają zasadnicze znaczenie dla zgodności. A w przypadku połączenia zdalnego, część składową sprzętu komputerowego była zabezpieczona przez przypadkowym lub wręcz zamierzonym uszkodzeniem.
    Wymagania dotyczące bezpieczeństwa i niezawodności układów sterowania (patrz: pkt 1.2.1.) zostały uzupełnione i rozbudowane w odniesieniu do maszyn o całkowicie lub częściowo samozmieniającym się zachowaniu lub logice układu, przeznaczonych do działania na różnych poziomach autonomii, które narzucają:
    • działanie w ściśle określonych zadaniach i przestrzeni ruchy,
    • rejestracje danych dotyczących procesu podejmowania decyzji przez system bezpieczeństwa,
    • możliwość skorygowania maszyny w celu utrzymania inherentnego bezpieczeństwa.
W punkcie 2.42 umieszczono nowe wymagania dotyczące maszyn i produktów do aplikowania środków ochrony roślin, które zostały zdefiniowane jako przeznaczone do aplikowania środków w rozumieniu art. 2 ust. 1 rozporządzenia (EU) nr 1107/2009. Szeroko rozpisane wymagania dotyczą takich aspektów jak sterowanie i monitorowanie, napełnianie i opróżnianie, aplikowanie środków ochrony roślin, konserwacja, kontrole, oznakowanie oraz instrukcja obsługi.

5. Dokumentacja
    Wymagania odnośnie dokumentacji technicznej w znacznej mierze pozostały te same. Lista dokumentacji technicznej maszyny jest przedstawiona w Załączniku IV, natomiast lista dokumentacji dla maszyny nieukończonej przedstawiono w Załączniku V. Ważną zmianą jest konieczność udokumentowania kodu źródłowego lub logiki zawartych w oprogramowaniu odnoszącym się do bezpieczeństwa. A w przypadku maszyn, gdzie działania związane z bezpieczeństwem są sterowane czujnikiem, zdalnie uruchamiane lub autonomiczne, wymagany jest między innymi opisy charakterystyki ogólnej, zdolności i ograniczeń systemu, danych, opracowania, zastosowanych procesów badań i zatwierdzania.
    Kształt i zawartość deklaracji zgodności maszyny oraz maszyny nieukończonej znajduje się w Załączniku V.  Jako nowe wymaganie, trzeba zaznaczyć, że w przypadku maszyn podnoszących, które są przeznaczone do zainstalowania na stałe w budynku lub konstrukcji i które nie mogą być zmontowane w zakładzie producenta, ale mogą być montowane wyłącznie w miejscu użyt­kowania, na deklaracji należy umieścić adres tego miejsca.

    Reasumując, największa zmiana pomiędzy MD, a MR nie polega na przebudowie klasycznych wymagań mechanicznych. A polega na rozszerzeniu koncepcji bezpieczeństwa maszyny o jej oprogramowanie, dane, komunikację, autonomię i możliwość ingerencji w funkcje bezpieczeństwa. To właśnie te obszary powinny być głównym przedmiotem analizy różnicowej przy przechodzeniu z dyrektywy 2006/42/EC na rozporządzenie 2023/1230. Jednak w odniesieniu do cyberbezpieczeństwa oceniając bezpieczeństwo maszyny, urządzenia lub aparatury dodatkowo należy uwzględnić wymagania rozporządzenia CRA 2024/2847, które zaczyna obowiązywać od 11 grudnia 2027 roku. Dlatego dla produktów cyfrowych należy wykonać analizę pokrycia wymagań obu aktów i ustalić odpowiedzialność za obsługę podatności, aktualizacji i zmian oprogramowania.
Rozporządzenia maszynowe nie wprowadza wymagań odnośnie paszportu produktu (tj. DPP), jednak takie wymagania mogą zostać wprowadzone oddzielnymi rozporządzeniami.

Autor: Piotr R. Gajos
Senior Product Compliance Engineer

OSTRZEŻENIE! Artykuł został napisany przez człowieka z dysleksją i z dużą dawką wiedzy i doświadczenia technicznego. Sztuczna inteligencja była angażowana wyłącznie do przygotowania obrazka w nagłówku.

Źródło:
1. Dyrektywa 2006/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 maja 2006 r. w sprawie maszyn, zmieniająca dyrektywę 95/16/WE.
2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1230 z dnia 14 czerwca 2023 r. w sprawie maszyn oraz w sprawie uchylenia dyrektywy 2006/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady i dyrektywy Rady 73/361/EWG.